Petrol Fiyatlarının Kazakistan ve Azerbaycan Ekonomilerine Etkisi

Özet

1. Rusya
2. Azerbaycan, ve
3.Kazakistan

Sayılan üç ülkenin tümü, dış ticaret ve bütçe dengeleri açısından petrol fiyatlarına karşı hassasiyete sahiptirler.

Azerbaycan'ın ihracatı içerisinde petrolün payı %90’ı aşarken, Kazakistan ve Rusya’da petrolün ihracat hacmindeki payı %60 ila %80 aralığındadır. Petrol fiyatlarının yüksek seyrettiği dönemde listede yer alan ülkelere petro-dolar diye nitelendirilen petrol satışı üzerinden sağlanan ABD Doları bazlı kaynak girişi gerçekleşmiştir. Ülkelerin ekonomilerine gelen kaynaklar sayesinde ABD Doları karşısında ülkelerin para birimleri değer kazanırken, merkez bankaları ciddi ölçüde döviz rezervi biriktirmişlerdir.

Petrol fiyatlarındaki düşüşle birlikte, ülkeler kaynak sıkıntısına düşmüşlerdir. Önce rezervlerini kullanarak para birimlerini savunmaya çalışsalar da en sonunda para birimlerini devalüe ederek düşük petrol fiyatları konjonktürüne geçiş yapmışlardır.

Petrol ihracatçısı ülkeler, kamu maliyelerini de yeni konjonktüre göre uyarlamışlardır. Petrol fiyatlarının yüksek seyrettiği dönemde Azerbaycan ve Kazakistan, bütçe gelirlerinin yarısından fazlasını; Rusya ise yaklaşık yarısını petrol ticaretinden elde edilen gelirlerle sağlamaktaydı. Petrol kazancı, sosyal güvenlik sistemini desteklerken alt-yapı yatırımlarının finansmanını sağlıyordu. Petrol fiyatlarının düşmesiyle ortaya çıkan bütçe sıkıntısı alt-yapı yatırımlarının ertelenmesi ya da iptali ile sonuçlanmıştır.    

Azerbaycan Ekonomisinde Petrol

Azerbaycan ekonomisinde petrol ve gaz sektörlerinin toplam payı, 2014 yılında petrol fiyatlarında yaşanan keskin düşüş sonrası 2015 yılında %28 oranına gerilemiştir. 2016 yılında petrol sektörü sınırlı ölçüde toparlanarak payını %33’e çıkarabilmiştir. Her halükarda yeni konjonktürde petrole bağlı sektörlerin Azerbaycan ekonomisindeki payı önümüzdeki süreçte düşük kalacaktır.

Şekil 1: Sektörlerin GSYH içerisindeki payı.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Petrol sektörünün ekonomi içerisindeki payının azalması ihracat rakamlarına da yansımaktadır. 2008 yılında ihracatın %97’sini oluşturan mineral yakıtlar, %87 seviyesine gerilemiştir. 

Şekil 2: İhracatta mineral yakıtların payı.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Azerbaycan’ın Rezervleri

Petrol fiyatlarının 2014 yılında varil başına USD 114 seviyelerinden USD  57 seviyelerine kadar gerilemesi ve ardından  2015 yılını da düşüşle sonlandırıp USD 28 seviyesine kadar çekilmesi ülke rezervlerini belirgin biçimde azalttı.

2014 yılında rezervlerin ithalatı karşılama oranı 8 ay civarındayken; 2016 yılında bu oran neredeyse yarı yarıya düşerek ve 4 aya indi. 2013 ve 2014 yılında toplam rezervlerin, dış borç stokuna oranı %140 civarında iken; 2016 yılında bu oran %47’lere gerilemiştir.

Şekil 3: Rezervlerin gelişimi.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Şekil 4: Rezervlerin dış borç stokuna oranı.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Azerbaycan’ın Dış Dengesi

Petrol fiyatlarındaki düşüşün etkisiyle gelirleri azalan Azerbaycan 2004 yılından bu yana ilk kez 2015 ve 2016 yılında cari açık verdi. 2015 yılında cari açığın GSYH oranı -%0,4 iken; 2016 yılında oran -%3,6 seviyesinde gerçekleşti. 2007-2014 döneminde Azerbaycan ortalama %23 oranında cari fazla vermekteydi.

Şekil 5: Petrolün fiyatlarının seyri.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Şekil 6: Cari dengenin seyri.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Azerbaycan Ekonomisinin Büyümesi

Bu gelişmelerle Azerbaycan ekonomisi 2016 yılında, 21 yıl aradan sonra ilk kez daraldı ve GSYİH %3,1 oranında küçüldü. Ekonomi 2000 yılından bu yana ortalama %10 büyüme kaydetmekteydi.

Şekil 7: Büyümenin Gelişimi

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Ülke 2018 bütçesini hesaplarken petrol fiyatlarında varil başına USD 45 seviyesini baz almıştır. 2016 ve 2017 yılı için bütçede baz aldıkları petrol fiyatları USD 25 ve USD 40 idi. 2016 ve 2017 yılında petrol fiyatları sırasıyla ortalama USD 45 ve USD 53 seviyelerinde seyretti.

Şekil 8: Enflasyon ve Para Biriminin Gelişimi

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Kazakistan Ekonomisinde Petrol

2010 yılında madencilik sektörünün GSYH içerisindeki payı %20’lerde iken sektörün GSYH içerisindeki payı 2016 yılında %12,9’a gerilemiştir. Ülke büyümesi %1 oranı ile 1998 yılından bu yana en düşük seviyededir.

Şekil 9: Ekonomi büyümenin gelişimi ve petrol fiyatlarıyla karşılaştırması.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Azerbaycan’la karşılaştırıldığında toplam rezervlerde daha sınırlı ölçüde düşüş gözlenmektedir. Çünkü; ülkenin varlık fonu üzerinden piyasaya müdahale edilmiştir. Bu da toplam rezerv/dış borç stokunun yatay seyretmesini sağlamıştır. Ülkenin döviz piyasasına müdahale etmesiyle birlikte varlık fonunun aktifleri USD 57 milyara gerilemiş durumda.

Şekil 10: Toplam rezervlerin dış borç stokuna oranı.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Şekil 11: Rezerv ve varlık fonunun gelişimi.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Para birimi Tenge son dönemdeki döviz müdahaleleriyle istikrar kazanmıştır. Enflasyon ise %6-8 hedef bandında seyretmektedir.

Şekil 12: Enflasyon ve para birimi Tenge’nin seyri.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Rusya Ekonomisindeki Gelişmeler

Rusya ekonomisi yakın geçmişte uluslararası yaptırımlar ve düşen petrol fiyatları konjonktüründen olumsuz etkilenmiştir. Ekonomi, petrol fiyatlarındaki dalgalanmaya karşı hassasiyetini nispeten sürdürmektedir. Dayanıklı çıkan Rus ekonomisi, yeni konjonktürde üretim ve tüketime bağlı toparlanma arayışındadır. Ruble’deki değer kazancı ve enflasyondaki iyileşme toparlanmaya imkan vermektedir. Rusya Merkez Bankası’nın faiz indirimleriyle birlikte büyüme oranı %2’nin üzerine hızlanmıştır.

Şekil 13: Tüketici güveni ile Brent Petrol fiyatları.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Şekil 14: Ruble ve Brent Petrol fiyatlarının seyri.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Kazakistan ve Azerbaycan’ın Rusya ile Ticari İlişkileri

Kazakistan’ın ihracat listesinde Rusya ikinci sırada yer almaktadır. Dış ticaret ortaklığı da ekonomik verilerin birbiriyle benzer yönde hareket etmesinde ana etken şeklinde gösterilebilir. Rusya’da istikrar kazanan ekonomi ve değerlenen Ruble, Kazakistan’ın dış ticaretine katkı sağlamaktadır.

Şekil 15: Rusya ve Kazakistan sanayi üretimleri.

Kaynak: Bloomberg, Ziraat

Azerbaycan’ın Rusya ile ticari ilişkisi ise Kazakistan’a göre görece daha sınırlıdır. Rusya’nın Azerbaycan ihracatındaki payı daha düşüktür. Rusya, Azerbaycan’ın en çok ihracat yaptığı ülkelerin sıralamasında 8. sırada yer alıyor.